Ex-Proof Armatür Seçimi: 7 Adımda Doğru Karar Rehberi
Yazar: Murat Demirci, Elektrik Mühendisi | Güncelleme: 9 Mayıs 2026 | Kategori: Teknik Seçim Rehberi
⚠ Güvenlik Uyarısı
Yanlış ex-proof armatür seçimi, patlayıcı ortamda yangın ve patlama riskine yol açar. Bu rehberdeki adımlar bilgilendirme amaçlıdır; nihai karar mutlaka tesisin Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) ve yetkili patlama güvenliği mühendisi gözetiminde verilmelidir. Sertifika doğrulaması olmadan ekipman montajı yapılmamalıdır.
Bir patlayıcı ortam projesinde doğru armatür seçimi, hem güvenliğin temelini hem de tesisin yıllık enerji ve bakım maliyetinin belirleyicisidir. Ex-Proof Armatür Seçimi, sadece "ATEX belgeli ürün" tercih etmekten çok daha kapsamlı bir karar sürecidir: zone uyumu, gaz grubu, sıcaklık sınıfı, koruma tipi, IP sınıfı ve sertifika doğrulaması gibi yedi farklı kriter birlikte değerlendirilmelidir. Bu rehberde her adımı sahada uygulanabilir kontrol listeleriyle ele alıyor; Pelsan portföyündeki ürünlerle eşleştirme örnekleri sunuyoruz.
Neden Sistematik Seçim Önemli?
Ex-proof bir armatür yanlış seçildiğinde sonuçlar dramatik olabilir. Tek bir parametre eksikliği — örneğin Zone 1 alanına Zone 2 sertifikalı armatür konulması ya da etilen ortamına IIA sınıflı ekipman kurulması — patlayıcı atmosferin tutuşma kaynağı bulması anlamına gelir. Tarihte yaşanan endüstriyel patlamaların önemli bir kısmı, yetersiz sertifikasyonlu ekipman ya da sahada yanlış konumlandırılmış armatürlerden kaynaklanmıştır.
Sistematik seçim ayrıca maliyet optimizasyonu sağlar. Aşırı yüksek sertifikalı ekipman (örneğin Zone 2 alanına Cat 1G Ga seviyeli armatür) gereksiz harcamadır. Diğer yandan eksik sertifika hem yasal yaptırımlara hem ileride değişim maliyetine yol açar. Doğru seçim, hem güvenli hem ekonomik bir tesis için zorunludur.
ADIM 1: Zone Tespiti
ADIM 1
Hangi Zone'da Kullanılacak?
İlk ve en kritik adım, armatürün konumlandırılacağı bölgenin zone sınıfını belirlemektir. Bu bilgi tesisin Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD)'nda yer alır. Zone tespiti tahmin yöntemiyle değil, IEC 60079-10-1 (gaz) ve IEC 60079-10-2 (toz) standartları kapsamında yetkili mühendis tarafından yapılır.
✓ Kontrol: PKD dokümanında montaj noktasının zone'u (Zone 0, 1, 2 ya da 20, 21, 22) açıkça belirtilmiş mi?
Zone 0: Sürekli tehlike — Cat 1G (Ga) ekipman zorunlu
Zone 1: Zaman zaman tehlike — Cat 2G (Gb) yeterli
Zone 2: Nadir tehlike — Cat 3G (Gc) yeterli
ADIM 2: Gaz/Toz Envanteri ve Gaz Grubu
ADIM 2
Hangi Gaz Grubu Geçerli?
Tesiste işlenen ya da depolanan gazların listesi PKD'den okunur. Her gazın IEC 60079-20-1 standardındaki MESG ve MIC değerleri esas alınarak gaz grubu (IIA, IIB ya da IIC) belirlenir. Birden fazla gaz varsa en zorlu gazın grubu seçim kriteridir.
✓ Kontrol: Tesiste hidrojen, asetilen ya da karbon disülfür var mı? Varsa IIC sertifikalı ekipman zorunludur.
IIA: Propan, doğalgaz, LPG, etanol — en geniş kapsam
Tesisteki en düşük otomatik tutuşma sıcaklığı (AIT) belirlenir. Armatürün maksimum yüzey sıcaklığı bu değerden en az 5–10°C aşağıda kalmalıdır. Sıcaklık sınıfı (T1–T6) bu kuralla seçilir.
✓ Kontrol: Armatürün T-class'ı, ortam gazının AIT'sinin altında mı?
Her zone için farklı koruma tipleri kullanılabilir. Pelsan armatürlerinde standart kombinasyon Ex db eb'dir (alev sızdırmaz muhafaza + artırılmış güvenlik terminal). IEC 60079 serisi kapsamında tanımlanan koruma tipleri:
✓ Kontrol: Seçilen koruma tipi, hedef zone için onaylı mı? (Etiketteki EPL kontrol edilir.)
Ex d (60079-1): Alev sızdırmaz muhafaza — armatür gövdesi
Ex e (60079-7): Artırılmış güvenlik — terminal bölümü
Ex ia (60079-11): İçsel güvenlik — sensör/kontrol devresi
Ex t (60079-31): Toz koruma — Zone 20/21/22
Ex nA/nC (60079-15): N-tipi — Zone 2
ADIM 5: IP Koruma Sınıfı
ADIM 5
Toz ve Su Korumasına İhtiyaç Var mı?
IEC 60529 standardı kapsamında IP (Ingress Protection) sınıfı, ekipmanın toz ve sıvı girişine karşı dayanımını gösterir. Ex-proof ekipman seçiminde minimum IP65–IP66 tercih edilir. Yıkanan tesislerde IP67 ya da IP68 önerilir.
✓ Kontrol: Açık hava montaj mı? IP66 veya üzeri seçilmeli. İç mekan kuru ortam mı? IP54 yeterli olabilir.
IP54: Sınırlı toz, sıçrayan su — iç mekan kuru ortam
IP65: Toz sızdırmaz, su jeti dayanımı — yarı açık alan
IP66: Pelsan standartı — açık hava, tam toz/su koruma
IP67/68: Geçici/sürekli daldırma — özel uygulamalar
ADIM 6: Optik ve Aydınlatma Performansı
ADIM 6
Lümen, Verim ve Renk Sıcaklığı
Sertifikasyonlar kadar optik performans da kritiktir. Modern LED ex-proof armatürler eski metal halide modellere göre %50–60 enerji tasarrufu sağlar. Seçimde değerlendirilecek parametreler:
✓ Kontrol: Lümen değeri alan ihtiyacını karşılıyor mu? (en az 100 lm/W verim hedeflenir)
Verimlilik: En az 100 lm/W; Pelsan Atarex 130+ lm/W sunar
Renk sıcaklığı: 4000K (sıcak beyaz) ya da 6500K (gün ışığı)
CRI: En az 70; renk önemli alanlarda 80+
Işık dağılımı: Açı (60°/90°/120°) ortama göre
L70/L80 ömür: En az 50.000 saat
ADIM 7: Sertifika ve Etiket Doğrulama
ADIM 7
Belge ve Etiket Kontrolü
Son adımda satın alınacak armatürün ATEX/CE belgesi ve etiketi tek tek doğrulanır. Sahte ya da süresi dolmuş sertifika riskine karşı IECEx CoC veri tabanından kontrol yapılması önerilir.
✓ Kontrol: EU-Type belge no, CoC no, etiket bilgileri ile ürün özellikleri uyumlu mu?
Ex etiketinin tam okunması: II 2G Ex db eb IIB T4 Gb
Tamb (ortam sıcaklığı) aralığı saha şartlarını karşılıyor mu?
"X" eki varsa kullanım kılavuzu özel koşullar içerir
Notified Body / ExCB numarasının doğrulanması
Üretim seri numarası ve tarih bilgisi
Kalite uyumluluk beyanı (DoC)
Hızlı Karar Tablosu
En yaygın 6 senaryo için seçim önerisi:
Uygulama
Zone
Gaz Grubu
T-Class
Önerilen Etiket
Akaryakıt istasyonu sundurma
Zone 2
IIA
T3
II 3G Ex nA IIA T3 Gc
Petrokimya pompa odası
Zone 1
IIB
T4
II 2G Ex db eb IIB T4 Gb
Boya kabini
Zone 1
IIA-IIB
T4
II 2G Ex db eb IIB T4 Gb
LPG dolum noktası
Zone 1
IIA
T2
II 2G Ex db IIA T2 Gb
Hidrojen istasyonu
Zone 1
IIC
T1
II 2G Ex db IIC T1 Gb (özel)
Un fabrikası silo dış
Zone 21
Toz IIIB
T135°C
II 2D Ex tb IIIC T135°C Db
Yaygın Seçim Hataları
Hata 1: Sadece "Ex" işaretine bakıp gaz grubu (IIA/B/C) kontrolünü atlamak. IIB sertifikalı ürün hidrojen tesisine konulamaz.
Hata 2: T-class'ı ortam gazının AIT'sinden yüksek seçmek. T3 sertifikalı (200°C) ürün asetaldehit (AIT 140°C) ortamına uygun değildir.
Hata 4: Sahte ya da süresi dolmuş sertifika kontrol etmemek. IECEx CoC web tabanından doğrulama yapılmalıdır.
Hata 5: Etikette "X" eki olan ekipmanı kullanım kılavuzu okumadan kurmak. X eki özel kullanım koşulu olduğunu gösterir.
Hata 6: Aydınlatma performansını sertifika kadar değerlendirmemek; düşük lümen çıkışı sahada yetersiz aydınlatmaya yol açar.
Hata 7: Toz ortamında sadece gaz sertifikası bakmak. Zone 20/21/22 alanlarında ek olarak Ex t koruma ve Da/Db/Dc EPL aranmalı.
Pratik Saha Senaryoları
Senaryo 1: Tuzla rafineri pompa odası
Etilen içeren proses pompası, Zone 1 sınıflı kapalı bina. Hedef: yüksek tavan aydınlatma. Pelsan Atarex Zone1 150W (II 2G Ex db eb IIB T4 Gb / IP66) seçildi; her iki kriter de ortamla uyumlu, 21.000 lm çıkış 8 m yüksekliğe yeterli.
Doğru seçim onaylandı
Senaryo 2: Akaryakıt istasyonu kanopi tavanı
Pompa adasının üst sundurması Zone 2 sınıfında. IIA gaz grubu (benzin/dizel buharı), AIT 280°C üzerinde. Pelsan kanopi armatürü (II 3G Ex ec IIA T3 Gc) yeterli; ancak stok birliği için Zone 1 etiketli model de tercih edilebilir.
Cat 3G yeterli
Senaryo 3: Boya kabini iç hacmi
Solvent bazlı boya kabini Zone 1, IIA-IIB karışım gaz, AIT 250°C. Pelsan Exta Zone1 50W LED etanj armatür seçildi; T4 (135°C) AIT'in altında, IIB sertifikası IIA gazları da kapsar, IP66 boya çıkartılabilir.
Etanj armatür ideal
Senaryo 4: Yanlış seçim örneği — düzeltme
Hidrojen üretim tesisine yanlışlıkla IIB sertifikalı armatür gönderildi. Etiket okuma sırasında fark edildi; tedarikçiden değişim talep edildi. IIC T1 Gb sertifikalı özel sipariş model temin edildi.
Etiket doğrulama önemini gösterir
Mutel Portföyünden Doğrulanmış Ürünler
10 yıllık Pelsan aydınlatma bayiisi Mutel Elektrik, ATEX/CE belgeli ex-proof armatürlerin Türkiye'de yetkili tedarikçisidir. Tüm ürünler için CoC numarası ve etiket fotoğrafı talep edilebilir; sertifika doğrulaması teknik ekibimiz tarafından yapılır:
Ex-proof armatür seçiminde en kritik kriter hangisidir?
Tek bir kritik kriter yoktur; üç temel parametre eş zamanlı doğru olmalıdır: (1) zone uyumluluğu (Cat 1G/2G/3G), (2) gaz grubu (IIA/IIB/IIC), (3) sıcaklık sınıfı (T1–T6). Üçü birden ortamla uyumlu değilse ekipman güvenli sayılmaz. PKD'deki zone haritası ve gaz envanteri başlangıç noktasıdır. Bu üçlüye IP koruma sınıfı ve aydınlatma performansı eklenmelidir.
Pelsan ex-proof armatürlerin standart sertifikası nedir?
Pelsan'ın Atarex Zone1 ve Exta Zone1 ürün aileleri standart olarak II 2G Ex db eb IIB T4 Gb / IP66 sertifikalıdır. Bu kombinasyon Zone 1 (gaz), IIA-IIB ortamları, T4 sıcaklık sınıfı (135°C maks) ve IP66 toz/su korumasını kapsar; petrokimya ve rafineri uygulamalarının %95'ini güvenle karşılar. Çift sertifikalı (gaz + toz) modeller talep üzerine temin edilir.
Zone 2 alanına Zone 1 sertifikalı armatür kullanabilir miyim?
Evet. Yüksek koruma seviyesi her zaman alt seviyelerde kullanılabilir. Zone 1 için sertifikalı (Cat 2G / Gb) ekipman, Zone 2'de serbestçe kullanılabilir. Stok standardizasyonu ve maliyet optimizasyonu için bu sıkça yapılan bir tercihtir; özellikle çok zone'lu büyük tesislerde tek tip armatür kullanmak operasyonu kolaylaştırır. Tersine kural geçerli değildir: Zone 2 sertifikalı ürün Zone 1'de kullanılamaz.
Ex-proof armatür seçimi sadece Ex etiketine bakılarak yapılabilir mi?
Hayır. Ex etiketine ek olarak optik performans (lümen, ışık dağılımı), enerji verimliliği (lm/W), bakım kolaylığı, montaj uyumluluğu ve TCO (toplam sahip olma maliyeti) da değerlendirilmelidir. İyi bir ex-proof armatür seçimi hem güvenli hem aydınlatma performansı açısından yeterli, hem de yıllık enerji + bakım maliyeti açısından optimize edilmiş olmalıdır.
Ex etiketi okunamıyorsa ne yapmalıyım?
IEC 60079-17 bakım standardı, ekipman etiketinin okunabilir kalmasını zorunlu tutar. Etiket silinmiş ya da bozulmuşsa üreticiden CoC sertifika kopyası talep edilmeli, fotoğrafla destekli yeni etiket basılmalıdır. Etiketi okunamayan ekipman güvenli kabul edilemez ve İş Müfettişi denetiminde uygunsuzluk sayılır. Yeni etiket basımı orijinal CoC sertifikası ile eşleştirilmelidir.
Resmi Kaynaklar ve Referanslar
IEC 60079-0 (Ed. 7.0, 2017) — Patlayıcı Ortamlar: Genel Kurallar
IEC 60079-14 (Ed. 5.0, 2013) — Tesisat Tasarımı, Seçim ve Montaj
10 yıllık Pelsan aydınlatma bayiisi Mutel Elektrik bünyesinde görev yapan Murat Demirci, ex-proof ekipman seçimi ve uygunluk değerlendirmelerinde 8 yılı aşkın saha tecrübesine sahiptir. 200+ projede 7 adımlı seçim sürecini uygulamış, çok sayıda sahte sertifika tespitinde bulunmuştur.
Bayi Girişi
