IEC 60079 standart serisi, patlayıcı ortamlarda kullanılacak elektrikli ekipmanın tasarım, üretim, kurulum, muayene, bakım ve onarım aşamalarının tamamını kapsayan 35'in üzerinde bölümden oluşur. Bir armatür "Ex" sertifikalı olduğunda, sertifikası tek bir doküman değil; bu serideki onlarca bölümün birlikte çalıştığı bir uyum zincirine atıfta bulunur. Bu sayfada serinin temel bölümlerini — ekipman koruma türleri, saha sınıflandırması, tesisat ve bakım — saha mühendisi gözüyle, hangi sayfada hangi sorunun yanıtlandığını netleştirerek özetliyoruz.
IEC 60079, Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) tarafından yayımlanan ve patlayıcı atmosferleri (gaz, buhar, sis veya yanıcı toz) konu alan kapsamlı bir standart serisidir. Avrupa Birliği'nde EN 60079 olarak harmonize edilmiş; ATEX 2014/34/EU direktifi ve ATEX Workplace 1999/92/EC için "varsayılan uyumluluk yolu" olarak kabul edilir. Türkiye'de hem 2013 tarihli Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik hem de Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) bu seriyi referans alır.
Serinin geniş olmasının nedeni patlama güvenliğinin tek bir teknik konu olmamasıdır. Bir armatürün gövdesi (Ex d, Ex e, Ex i...), saha bölge sınıflandırması (Zone 0/1/2/20/21/22), kurulumu yapan personelin yetkinliği, kullanılan kablo, periyodik muayene aralığı ve onarım kuralları birbirinden bağımsız uzmanlık alanlarıdır. IEC 60079 her birini ayrı bir bölümle tanımlar. Pratikte bir saha mühendisi serinin tamamını ezbere bilmek zorunda değildir; ancak hangi sorunun hangi bölümde yanıtlandığını bilmek, projenin uyumluluğu açısından kritik bir referans okuryazarlığıdır.
Mutel'in 13 yıllık endüstriyel aydınlatma tecrübesi içinde sertifikalı ürün portföyü tamamen IEC 60079 zincirine bağlıdır; ex-proof armatür kategorisinin tamamı bu standart serisinin tasarım çıktısıdır.
35'in üzerindeki bölüm aslında üç ana mantıksal grup altında toplanır:
IEC 60079-0:2017 serinin "anayasası" niteliğindedir. Tüm koruma türü bölümlerinin atıf yaptığı ortak gereklilikleri tanımlar: sıcaklık sınıfı (T-class), gaz grubu (IIA, IIB, IIC), Equipment Protection Level (EPL), genel çevre ve mekanik dayanım kriterleri, marking kuralları. Bir Ex sertifikası okunurken neredeyse her zaman önce 60079-0, ardından ilgili koruma türü bölümü bakılır. 60079-0'sız hiçbir koruma türü tek başına geçerli değildir.
Aşağıdaki tablo, koruma türü bölümlerini ve sahada hangi ekipman ailesinde karşımıza çıktıklarını özetler. Her satırda Mutel ürün kategorisinden tipik bir karşılık verilmiştir.
| Bölüm | Koruma Türü | Tipik Ekipman |
|---|---|---|
| 60079-1:2014 | Ex d — Alev sızdırmaz | LED projektör, motor, anahtar |
| 60079-2:2014 | Ex p — Basınçlandırma | Analizör kabinleri |
| 60079-5:2015 +A1 | Ex q — Kum dolgu | Trafo, kondansatör |
| 60079-6:2015 +A1 | Ex o — Yağa daldırma | Niş trafo uygulamaları |
| 60079-7:2015 +A1 | Ex e — Yükseltilmiş güvenlik | Etanj armatür, klemens kutusu |
| 60079-11:2023 | Ex i — Kendinden emniyetli | Sensör, transmitter |
| 60079-13:2017 | Ex pD/sD — Tesis (room) basınçlandırma | Saha kontrol odası |
| 60079-15:2017 | Ex n — Zone 2 basitleştirilmiş | Kontrol panosu, küçük armatür |
| 60079-18:2025 | Ex m — Kapsülleme | Solenoid, küçük PCB |
| 60079-26:2021 | EPL Ga ekipman | Zone 0 sınıfı çift bariyer |
| 60079-28:2025 | Ex op — Optik radyasyon | Lazer, fiber optik sensör |
| 60079-31:2022 | Ex t — Toz koruması | Toz patlaması saha (Zone 21/22) |
Pratik bir okuma örneği: bir Pelsan Largo 2x18W T8 ex-proof etanj armatürü için sertifika dosyasında 60079-0 + 60079-7 + (varsa LED sürücü için) 60079-15 atıfları beklenir. Aynı kategoriye Mutel'de ex-proof etanj armatür sayfasından ya da Zone 1 spesifik için Zone 1 LED etanj armatür sayfasından erişilir.
Daha güçlü, anahtarlama içeren Pelsan Nairo 50–200W ex-proof LED projektörlerde ise 60079-0 + 60079-1 (Ex d) baskındır; bu projektör tipini topluca ex-proof LED projektör listesinde, Zone 1 saha için ise Zone 1 projektör seçeneklerinde görmek mümkündür. Yüksek tavan ihtiyacı için Pelsan Sia ailesi ex-proof yüksek tavan armatürleri kategorisinde, Zone 1 öncelikli sahalar için Zone 1 yüksek tavan armatürleri kategorisinde listelenir.
Ekipmanın sertifikalı olması, kurulumun da otomatik olarak güvenli olduğu anlamına gelmez. Serinin user kısmı, sahada tesisatçı, saha mühendisi ve bakım ekibi için yazılmıştır.
Bir tesisin Zone 0 / 1 / 2 sınıfının nasıl çıkarılacağını anlatır. Ventilasyon analizi, kaynağın boyutu (sürekli, birincil, ikincil), gaz dispersiyon hesabı bu bölümün konusudur. Sınıflandırma çıkarılmadan ekipman seçimi yapılamaz — bu nedenle aslında serinin "ilk" pratik bölümü budur.
Yanıcı tozlar (un, şeker, alüminyum, kömür) için Zone 20 / 21 / 22 sınıflandırma kuralları. Toz birikimi, bulut konsantrasyonu, MIE (minimum tutuşma enerjisi) kavramları burada tanımlanır.
Saha mühendisinin en sık başvurduğu bölümdür. Madenler dışındaki patlayıcı sahalarda kabloların seçimi, bağlantı kutusu kuralları, topraklama, ekipotansiyel, motor koruması, koruma türlerinin Zone uyumu — hepsi bu bölümdedir. 2024 baskısı, çok damarlı kablo seçimi ve glend kuralları başta olmak üzere önemli güncellemeler getirdi.
Patlayıcı ortamdaki ekipmanın periyodik muayene seviyelerini (görsel, yakın, detaylı) ve aralıklarını tanımlar. Hangi ekipmanın kaç yılda bir, hangi yetkinlikte personelce muayene edileceği bu bölümle netleşir. 2023 baskısı muayene kayıt formatlarını dijital uygulamalara açtı.
Bir Ex armatür arızalandığında onarımının nasıl yapılacağı, hangi parçaların orijinal kalmak zorunda olduğu, hangi atölyenin yetkili sayılacağı bu bölümün konusudur. Yetkisiz onarım = sertifika iptali kuralının dayanağı 60079-19'dur. Bu nedenle ex-proof armatürlerin saha personeli tarafından "açılıp tamir edilmesi" yapılamaz.
Tek bir Ex i ekipmanı sertifikalı olabilir; ancak gerçek saha kurulumu bir sistemdir: saha cihazı + bariyer + kablo kapasitansı + kontrol odası kartı. 60079-25, bu sistem bütününün hesaplama ve doğrulama kurallarını verir. Loop hesaplaması (Ui/Ii/Pi/Ci/Li uyumu) yapılmadan kabul yapılamaz.
| Bölüm | Konu | Tipik Saha |
|---|---|---|
| 60079-29-0:2025 | Yanıcı gaz dedektörleri — genel | Rafineri, LNG, biogaz |
| 60079-29-2:2015 | Gaz dedektörleri — performans seçimi | Saha sabit dedeksiyon |
| 60079-29-3:2014 | Açık yol IR / lazer dedektörler | Geniş alan izleme |
| 60079-30-1:2025 | Elektrikli ısıtıcı kablolar — ekipman | Boru izleme ısıtıcı |
| 60079-30-2:2025 | Isıtıcı kablo — uygulama | Tesisat tasarım |
| 60079-31:2022 | Ex t — toz koruması | Un, şeker, kömür silosu |
| 60079-32-1/-2 | Elektrostatik tehlikeler | Boyacılık, IBC, taşıma |
| 60079-33:2012 | Ex s — özel koruma | Mevcut tipe girmeyen ekipman |
Tozlu sahalarda hayati önem taşıyan 60079-31, gaz tarafındaki Ex d/e/i mantığının toz karşılığıdır. Pelsan ürünlerinde Ex tD karakteristiği taşıyan armatürler unlu mamul tesisleri ve çimento silolarında kullanılır.
Patlayıcı sahada acil aydınlatma armatürleri iki standart ailesinin kesişiminde durur: IEC 60079 patlama korumasını, EN 1838 ise kaçış aydınlatması lümen değerlerini ve süresini belirler. Bir Zone 1 acil armatürü hem IEC 60079-0/1/7'ye hem EN 1838'e uyumlu olmak zorundadır. Zone 1 sınıflı sahalarda Zone 1 acil aydınlatma armatürleri kategorisi, genel ex-proof acil ihtiyaçlar için ex-proof acil aydınlatma sayfası, sertifikasız iç mekan tarafı için karşılaştırma amaçlı acil aydınlatma ve yönlendirme kategorisi tipik başlangıç noktalarıdır. Pelsan Ausled 3-saat 15W modeli bu hibrit gereksinimi karşılayan tipik bir saha çözümüdür.
Standart endüstriyel sahada (Zone'a girmeyen, tehlikeli olmayan) yapılacak ek aydınlatmalar IEC 60079 kapsamı dışındadır. Mutel'de bu ihtiyaca yönelik LED etanj armatür kategorisi ile ex-proof versiyonu ayırt etmek önemlidir; karıştırılması güvenlik ihlali doğurur. Yol-cadde uygulamalarında saha tehlikeli ise ex-proof yol ve cadde armatürleri, akaryakıt kanopisi tarzı uygulamalarda ex-proof kanopi armatür kategorisi seçilir. Mutel'de Zone 1 ürün ihtiyacının tamamı Zone 1 ex-proof armatür kategorisinde ortak listede yer alır.
IEC 60079 serisinin pratik karşılığı üç ayrı sertifikasyon yolu üzerinden okunur:
| Sistem | Coğrafya | Temel Referans |
|---|---|---|
| ATEX | Avrupa Birliği | 2014/34/EU + EN 60079 harmonize |
| IECEx | Uluslararası | IEC 60079 + IECEx CoC sistemi |
| TR mevzuatı | Türkiye | 2014/34/AB Yönetmeliği + Çalışan Koruma Yönetmeliği (2013) |
Türkiye'de ithal edilen ekipman tipik olarak ATEX veya IECEx sertifikasıyla gelir; iç piyasada her ikisinin de kabul edildiği tesisler çoğunluktadır. Saha uzmanı, doküman tarafında 60079 atıflarını okumayı; tedarik tarafında sertifika numarasını üretici sayfası veya iecex.com üzerinden doğrulamayı bilmelidir.
Bu sıra projeden projeye birebir aynı kalır; yalnızca proje özelinde devreye giren yan bölümler (toz için 60079-31, ısıtıcı kablo için 60079-30, optik için 60079-28) eklenir.
| Mutel Ürün Ailesi | Atıf Bölümleri | Tipik Marking |
|---|---|---|
| Pelsan Largo T8 ex-proof etanj | 60079-0 + 60079-7 (+ 60079-15) | II 2 G Ex eb mb IIC T4 Gb |
| Pelsan Largo direkt LED etanj | 60079-0 + 60079-7 + 60079-18 | II 2 G Ex eb mb IIC T4 Gb |
| Pelsan Nairo ex-proof LED projektör | 60079-0 + 60079-1 (+ 60079-7) | II 2 G Ex db eb IIC T4 Gb |
| Pelsan Sia yüksek tavan | 60079-0 + 60079-1 + 60079-7 | II 2 G Ex db eb IIC T4 Gb |
| Pelsan Piroliz kanopi | 60079-0 + 60079-1 + 60079-7 | II 2 G Ex db eb IIC T4 Gb |
| Pelsan Ausled ex-proof acil 15W | 60079-0 + 60079-1 / -7 + EN 1838 | II 2 G Ex de IIC T4 Gb |
| Hensel ex-proof Zone 2 buat | 60079-0 + 60079-7 / -15 | II 3 G Ex ec IIC T6 Gc |
Tablo yalnızca yön göstericidir; gerçek marking üreticinin etiketi ve sertifika dosyası ile birebir karşılaştırılmalıdır.
Teknik olarak büyük oranda aynıdırlar. EN 60079, IEC tarafından yayımlanan ana standardın CENELEC (Avrupa) tarafından harmonize edilmiş halidir. Bazı bölümlerde Avrupa Birliği özel ekleri (ZA Annex) bulunur. Türkiye'de ithal cihazlarda EN 60079, doğrudan IEC kayıtlı sertifikalarda IEC 60079 atıfı görülür.
Pratik öncelik sırası: 60079-10-1 (Zone sınıflandırma), 60079-0 (genel kurallar), 60079-14 (tesisat), 60079-17 (muayene). Ekipman koruma türü bölümleri (60079-1/7/11) ürün seçim aşamasında, 60079-19 (onarım) ise arıza yönetiminde devreye girer.
2024 baskısı; çok damarlı kabloda damar başına yük dağılımı, kablo glendlerinin yeniden sınıflandırılması, motor koruma rölesi seçimi ve EPL Ga ekipman için ek tesisat kuralları başta olmak üzere güncellemeler içerir. Mevcut kurulumların yeni baskıya retroaktif uyarlanması zorunlu değildir; ancak yeni projeler güncel baskı esasıyla yapılır.
Saha sınıflandırması için 60079-10-2:2015, ekipman tasarımı için 60079-31:2022 (Ex t), tesisat ve muayene için yine 60079-14 ve 60079-17 geçerlidir. Toz Zone'ları (20/21/22) gaz Zone'larıyla aynı projede paralel sınıflandırılabilir.
"db" → 60079-1 (Ex d), "eb" → 60079-7 (Ex e), "IIC" ve "T4" → 60079-0, "Gb" → 60079-26 ile birlikte 60079-0 EPL tanımı. Sertifika dosyasında bu bölümlerin baskı yıllarıyla birlikte tam atıfları yer alır.
IEC 60079-17, muayene tipini (görsel, yakın, detaylı) ve değişkenlerini (saha şartları, ekipman tipi, ortam riski) tanımlar; aralıkları doğrudan tek bir sayıyla sabitlemez. Tipik pratikte detaylı muayene aralığı 3 yılı aşmaz; yüksek korozyon veya titreşim ortamında 1 yıla iner. Nihai aralığı saha risk değerlendirmesi belirler.
Resmi kaynak IEC Webstore (webstore.iec.ch) ve IECEx portalıdır (iecex.com). Avrupa harmonize versiyonları için CENELEC ve ulusal standart enstitüleri (Türkiye'de TSE) güvenilir referanstır. Üreticilerden alınan sertifika dosyalarındaki standart yıllarının da güncel kalıp kalmadığı periyodik denetimlerde teyit edilmelidir.
Bayi Girişi
