Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlığı yasal bir zorunluluktur ve patlayıcı ortam içeren tüm işyerleri için geçerlidir. Doküman, A sınıfı İSG uzmanı koordinasyonunda yetkili mühendis tarafından hazırlanmalı ve düzenli olarak güncellenmelidir. Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır; PKD nihai içeriği işyerine özgü değerlendirme gerektirir.
Türkiye'de patlama tehlikesi içeren işyerleri için en kritik yasal yükümlülüklerden biri Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlanmasıdır. Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) Nedir sorusunun yanıtı, sadece bir form doldurmaktan çok daha geniş kapsamlıdır: PKD, işyerindeki tüm patlayıcı ortam risklerinin sistematik olarak değerlendirildiği, zone haritalandırmasının yapıldığı, ekipman uyumluluğunun belgelendiği ve çalışan eğitiminin kayıt altına alındığı resmî bir dokümandır. Bu kapsamlı rehberde PKD'nin yasal çerçevesini, içerik bölümlerini, hazırlama sürecini ve denetimde aranan unsurları detaylı olarak inceliyoruz.
Türkiye'de PKD yükümlülüğü, AB direktifi 1999/92/EC'nin (ATEX 137 — İşyeri Direktifi) iç hukuka aktarımı olan yönetmelikle düzenlenir:
Resmî Gazete tarihi: 30 Nisan 2013
Sayı: 28633
Yetki çerçevesi: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
Madde 10: "İşveren, patlamadan korunma dokümanını hazırlamak ve güncel tutmakla yükümlüdür."
Bu yönetmelik kapsamında işyeri büyüklüğü, sektör ya da çalışan sayısından bağımsız olarak patlayıcı ortam oluşma riski bulunan tüm işyerleri PKD hazırlamak zorundadır. Yönetmelik aynı zamanda zone sınıflandırma kuralları, ekipman seçim kriterleri ve çalışan eğitim yükümlülükleri için ATEX 2014/34/EU direktifinin Türk hukukundaki karşılığı olan 2016/8 sayılı Tebliğ ile birlikte değerlendirilir.
Yönetmeliğin 10. maddesi, PKD'nin kapsamı için minimum yedi zorunlu bölüm tanımlar:
Tesiste işlenen, depolanan, taşınan ya da üretilen tüm yanıcı maddelerin envanteri ve patlayıcı atmosfer oluşma olasılığının analizi.
Tesisin tüm bölümlerinin Zone 0/1/2 (gaz) ve Zone 20/21/22 (toz) olarak sınıflandırıldığı, ölçekli teknik plan üzerinde gösterilen harita.
Her zone'da kullanılan tüm elektrik ekipmanlarının ATEX/CE belge numarası, EPL seviyesi, gaz grubu ve T-class bilgilerini içeren liste.
Havalandırma sistemleri, gaz dedektörleri, izolasyon, statik elektrik önlemleri, sıcak iş izinleri ve giriş kontrol prosedürleri.
Patlayıcı ortamda çalışan tüm personelin aldığı eğitimlerin tarih, içerik, eğitmen ve katılımcı imza kayıtları.
Gaz kaçağı, yangın ya da patlama durumunda uygulanacak prosedürler; tahliye planları, acil iletişim listesi ve müdahale ekipmanları.
PKD'nin güncellenme tarihçesi, yapılan değişikliklerin gerekçesi ve son güncelleme tarihiyle imzalı tutanak.
Yönetmeliğe göre patlayıcı ortam oluşma riski bulunan tüm işyerleri PKD hazırlamakla yükümlüdür. Tipik kapsamdaki işyerleri:
| Sektör | Tipik İşyeri | Yaygın Tehlike Kaynağı |
|---|---|---|
| Petrol ve Gaz | Rafineri, petrokimya, dolum tesisi | Hidrokarbon buharları, etilen, H₂S |
| Akaryakıt | Akaryakıt istasyonu, depo, tanker dolum | Benzin, dizel, LPG buharları |
| Kimya / İlaç | İlaç üretimi, boya, çözücü tesisi | Solvent buharları, etanol, aseton |
| Gıda | Un fabrikası, şeker rafinerisi, yem | Toz patlama riski (Zone 20/21/22) |
| Atık ve Geri Dönüşüm | Biyogaz tesisi, atık ayrıştırma | Metan, hidrojen sülfür |
| Boyahane | Otomotiv, mobilya boya kabinleri | Solvent bazlı boya buharı |
| Hidrojen Ekonomisi | H₂ üretim, depolama, yakıt istasyonu | Hidrojen (Group IIC, T1) |
| Metal İşleme | Alüminyum, magnezyum, titanyum tozu | Metal toz patlaması |
Risk değerlendirmesi sonunda patlayıcı ortam oluşma olasılığı bulunmayan işyerleri (tipik bir ofis ya da depo gibi) PKD'den muaf tutulabilir; ancak bu muafiyet, yapılan analizle gerekçelendirilmiş olmalıdır.
PKD hazırlama süreci ekip çalışması gerektirir:
Tesiste işlenen, depolanan ve potansiyel olarak salınan tüm yanıcı maddelerin listesi çıkarılır. Her madde için MSDS (Güvenlik Bilgi Formu), parlama noktası, AIT, gaz grubu (IIA/IIB/IIC) ve sıcaklık sınıfı bilgileri kayda alınır.
Tesisteki potansiyel kaçak noktaları (vana flanşları, pompa salmastraları, tank vent'leri, dolum noktaları) "sürekli", "birinci derece" ve "ikinci derece" salınım kaynağı olarak sınıflandırılır.
Doğal ya da mekanik havalandırma seviyesi (yüksek/orta/düşük), havalandırma süresi (sürekli/kısa süreli) ve kapsamı belirlenir. IEC 60079-10-1 standardındaki yöntemler kullanılır.
Salınım kaynağı ve havalandırma analiziyle elde edilen veriler kullanılarak ölçekli plan üzerinde Zone 0/1/2 (ve gerekirse Zone 20/21/22) sınırları çizilir. Bu harita PKD'nin kalbidir.
Mevcut elektrik ekipmanlarının her birinin Ex etiketi okunur, ATEX/IECEx CoC numarası kayda alınır ve bulunduğu zone ile uyumu kontrol edilir. Uyumsuz ekipmanlar değişim listesine alınır.
Gaz dedektör sistemleri, havalandırma takviyesi, statik elektrik önlemleri, sıcak iş izin prosedürleri ve giriş kontrol kuralları belirlenir.
Patlayıcı ortamda görev yapacak tüm personel için eğitim planı hazırlanır; ATEX bilinci, zone tanıma, acil eylem ve kişisel koruyucu donanım kullanımı içeriklerini kapsar.
Tüm bölümler tek bir dokümanda toplanır, A sınıfı İSG uzmanı ve işveren tarafından imzalanır. Doküman saha denetiminde ibraz edilmek üzere işyerinde bulundurulur.
PKD bir defaya mahsus hazırlanan değil, yaşayan bir dokümandır. Aşağıdaki durumlarda mutlaka güncellenir:
Pratik öneri: Yıllık gözden geçirme tutanağı imzalanması, önemli bir değişiklik olmasa da işverenin mevzuat takibi yaptığını belgeler ve denetim avantajı sağlar.
Mevcut benzin/dizel istasyonuna LPG hattı eklendi. Yeni dolum noktası çevresinde Zone 1 ve Zone 2 sınıfları oluştu. PKD güncellenmesi zorunlu; LPG (propan, IIA) için ayrı zone haritası ve ekipman listesi eklenmelidir.
PKD güncelleme zorunluEski metal halide armatürler LED ex-proof modellerle değiştirildi. Yeni ekipmanların ATEX belgeleri ve CoC numaraları PKD'deki ekipman uyum listesine işlenmelidir; eski belgeler arşive alınır.
Ekipman listesi güncellemeTesise yeni silo eklendi. Toz patlama riski bulunduğundan Zone 20/21/22 haritası genişletilmelidir. IEC 60079-31 kapsamında Ex t korumalı ekipman seçimi yapılmalı.
Toz zone genişletmeTesiste önemli değişiklik olmasa da PKD'nin güncellik kontrolü yapıldı. Yeni IEC 60079-0 Ed. 7.0 etiketleme kuralları doğrultusunda eski etiketli ekipmanların sertifika durumu doğrulandı.
Periyodik gözden geçirme10 yıllık Pelsan aydınlatma bayiisi Mutel Elektrik tarafından sunulan tüm ex-proof ürünler tam ATEX/CE belgeli olup PKD ekipman uyum listesinde doğrudan kullanılabilir bilgiler sunar. Her ürün için CoC numarası, EPL seviyesi, gaz grubu ve T-class bilgileri katalog ve ürün etiketinde yer alır:
Pelsan Exta Zone1 — IIB T4 Gb belgeli
Pelsan Atarex Zone1 — 50W–240W
Açık alan ATEX projektörler
EN 1838 + ATEX uyumlu
Akaryakıt istasyonu sundurmaları
Zone 2 kablo bağlantı kutuları
Geniş ex-proof ekipman portföyü için Zone 1 ex-proof armatür koleksiyonumuzu, exproof etanj armatür, exproof LED projektör, exproof yüksek tavan armatür, exproof acil aydınlatma ve exproof yol ve cadde armatürleri kategorilerimizden seçim yapabilirsiniz. PKD ekipman uyum listenizi hazırlarken CoC numaraları ve etiket bilgileri için teknik ekibimize 0212 254 44 46 numarasından ya da eticaret@mutel.com.tr üzerinden ulaşabilirsiniz.
Bayi Girişi
