Yanlış sıcaklık sınıfında ekipman seçimi, ortamdaki gazın tutuşmasına ve patlamaya yol açabilir. Sıcaklık sınıfı seçimi mutlaka tesisteki gazların otomatik tutuşma sıcaklığı (AIT) verileri ışığında, yetkili patlama güvenliği mühendisi tarafından yapılmalıdır. Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır; saha kararları PKD (Patlamadan Korunma Dokümanı) çerçevesinde verilmelidir.
Patlayıcı ortam ekipmanlarındaki Ex işaretleme kodunun en kritik bileşenlerinden biri sıcaklık sınıfıdır. T1'den T6'ya kadar uzanan bu sınıflandırma, ekipmanın çalışma sırasında ulaşabileceği maksimum yüzey sıcaklığını tanımlar. Hedef anahtar kavram olan sıcaklık sınıfı T1-T6 yüzey sıcaklığı sistemini doğru anlamak; rafineri, petrokimya, akaryakıt ve kimya tesislerinde güvenli ekipman seçiminin temelidir. Bu kapsamlı rehberde T-class kavramının teknik temellerini, AIT (otomatik tutuşma sıcaklığı) ile ilişkisini, her sınıfın saha uygulamasını ve Pelsan portföyündeki mevcut sınıfları detaylı olarak inceliyoruz.
Sıcaklık sınıfı (Temperature Class — kısaca T-class), bir ex-proof ekipmanın normal çalışma ve tek arıza koşulu altında ulaşabileceği maksimum dış yüzey sıcaklığını gösterir. IEC 60079-0 standardına göre tanımlanan bu sınıflandırma, T1 (450°C) ile T6 (85°C) arasında 6 kademede gruplanır. Her sınıf, bir önceki sınıftan daha düşük bir maksimum sıcaklık tavanı sağlar ve dolayısıyla daha geniş bir gaz yelpazesinde güvenli kullanım imkânı sunar.
Kavramın iki kritik özelliği vardır:
Sıcaklık sınıfı seçiminin temel mantığı, ekipmanın yüzey sıcaklığının asla ortamdaki gazın otomatik tutuşma sıcaklığını (Auto-Ignition Temperature — AIT) aşmamasını garanti etmektir. AIT, bir gazın hava ile karışımının dış bir tutuşturucu olmadan kendiliğinden tutuştuğu en düşük sıcaklık değeridir.
Temel kural: Seçilen sıcaklık sınıfının maksimum yüzey sıcaklığı, ortamdaki en düşük AIT'li gazın AIT değerinden en az 5–10°C düşük olmalıdır. IEC 60079-14 standardı ekstra güvenlik marjı bırakılmasını önerir.
Örnek: Tesiste asetaldehit (AIT 140°C) bulunuyorsa T4 (135°C) sınıfı yeterlidir; çünkü 140°C > 135°C. Karbon disülfür (AIT 90°C) için ise T4 yetersizdir; T6 (85°C) zorunludur. Tesiste birden fazla gaz varsa, en düşük AIT'li gaz baz alınır.
T1 sınıfı, 450°C maksimum yüzey sıcaklığı sağlar. Bu sınıf, AIT'si yüksek olan metan, asetilen, hidrojen ve karbon monoksit gibi gazlar için yeterlidir. Ancak modern ex-proof armatür imalatında T1 nadiren kullanılır; çünkü daha düşük (T4 gibi) bir sınıf seçildiğinde aynı ekipman çok daha geniş gaz yelpazesinde kullanılabilir hale gelir. T1 sınıfı çoğunlukla yüksek güçlü endüstriyel motorlar ve fırın ekipmanları için tercih edilir.
T2 sınıfı, 300°C maksimum yüzey sıcaklığı sağlar. Etanol (AIT 363°C), hidrojen sülfür (AIT 270°C — sınırda) ve metanol (AIT 385°C) gibi orta seviyeli AIT'ye sahip gazlar için uygundur. Endüstriyel ısıtıcılar, büyük güçlü trafolar ve elektrikli kuvvet aktarım organları bu sınıfta yer alır.
T3 sınıfı, 200°C maksimum yüzey sıcaklığı sağlar. Ham petrol, fuel oil, benzen ve birçok rafineri kesiminin AIT'si bu aralıkta yer aldığı için T3, rafineri uygulamalarında oldukça yaygındır. Yüksek güçlü ex-proof projektörler ve büyük motorlar genellikle T3 sınıfında sertifikalandırılır.
T4 sınıfı, 135°C maksimum yüzey sıcaklığı sağlar. Asetaldehit (AIT 140°C — sınırda), dietil eter (AIT 160°C) ve sayısız endüstriyel gazın AIT'si bu sınıfla uyumludur. Modern LED tabanlı ex-proof armatürler, düşük güç tüketimi ve verimli ısı yönetimi sayesinde rahatlıkla T4 sınıfında üretilir. Mutel'in Zone 1 ex-proof armatür koleksiyonundaki tüm Pelsan ürünleri bu sınıfta sertifikalıdır; yani petrokimya, rafineri ve depo uygulamalarının %95'ini güvenle karşılar.
T5 sınıfı, 100°C maksimum yüzey sıcaklığı sağlar. Karbon disülfür (AIT 90°C civarı) için sınırda olduğu için ek güvenlik marjı isteyen tesislerde tercih edilir. T5 sınıfı ekipman LED armatürlerde teknik olarak uygulanabilirken; yüksek güçlü cihazlarda erişimi zor bir hedeftir, zira ekipmanın sürekli aktif soğutması gerekir.
T6 sınıfı, 85°C maksimum yüzey sıcaklığı ile en sıkı T-class kategorisidir. Karbon disülfür ve diğer çok düşük AIT'li gazlar için zorunludur. T6 sertifikası alabilmek için ekipmanın hem düşük güç tüketimi hem de aktif termal yönetim (heat sink, fan vb.) içermesi gerekir. T6 ürünler özel sipariş kategorisinde yer alır ve standart endüstriyel kataloglarda nadiren bulunur.
| Sıcaklık Sınıfı | Maks. Yüzey Sıcaklığı | Tipik Gaz | Gazın AIT Değeri | Güvenlik Marjı |
|---|---|---|---|---|
| T1 | 450°C | Metan | 537°C | 87°C |
| T1 | 450°C | Asetilen | 305°C | Uygun değil |
| T2 | 300°C | Etanol | 363°C | 63°C |
| T2 | 300°C | H₂S | 270°C | Uygun değil |
| T3 | 200°C | Benzen | 498°C | 298°C |
| T3 | 200°C | Etilen | 425°C | 225°C |
| T4 | 135°C | Asetaldehit | 140°C | 5°C (sınırda) |
| T4 | 135°C | Dietil eter | 160°C | 25°C |
| T5 | 100°C | Karbon disülfür | 90°C | Uygun değil |
| T6 | 85°C | Karbon disülfür | 90°C | 5°C (sınırda) |
Tablodan görüldüğü gibi, asetaldehit ve karbon disülfür gibi düşük AIT'li gazlarda güvenlik marjı çok dardır; bu durumlarda iki kademe alt sınıfa geçmek (örn. T4 yerine T5 ya da T6) iyi bir mühendislik uygulamasıdır.
Bir ex-proof ekipmanın tam spesifikasyonu üç kriterin birlikte değerlendirilmesini gerektirir: zone uyumluluğu (Cat 1G/2G/3G), gaz grubu (IIA/IIB/IIC) ve sıcaklık sınıfı (T1–T6). Ekipman üzerindeki Ex etiketinde bu üç bilgi yan yana yer alır. Tipik bir Pelsan armatür etiketi şu şekilde okunur:
II 2G Ex d e IIB T4 Gb / IP66
Bu etiketteki IIB gaz grubunu, T4 ise sıcaklık sınıfını ifade eder. Pelsan'ın standart Zone 1 ürün portföyü tüm sertifikasyon kombinasyonları için bu kombinasyonu sunar; daha sıkı ortamlar için (T5, T6 ya da IIC) özel sipariş hattı çalıştırılır.
LPG (propan) dolum noktasında AIT 470°C olduğundan teknik olarak T2 (300°C) yeterlidir. Ancak T4 sınıfı (135°C) ekipman da sorunsuz kullanılır ve ileride farklı yakıt grubuna geçişte esneklik sağlar.
Önerilen: IIA T2 ya da IIB T4Etilen Group IIB ortamı yaratır; AIT 425°C olduğundan T2 yeterlidir. Yine de standart endüstriyel uygulamada T4 tercih edilir; bu sayede etilenin yanı sıra reaktör çevresindeki diğer hidrokarbon gazlar da kapsanır.
Önerilen: IIB T4 (Pelsan standart)Hidrojen sülfür AIT'si 270°C olduğundan T3 (200°C) sınıfı zorunludur; T2 (300°C) yeterli değildir. IIB grubu olduğu için ekipman IIB T3 ya da daha düşük olmalıdır.
Önerilen: IIB T3Karbon disülfür hem IIC grubu hem de düşük AIT (90°C) açısından çok zorlu bir gazdır. T6 (85°C) sınıfı zorunludur ve ekipman IIC sertifikalı olmalıdır. Bu kombinasyon yalnızca özel siparişle temin edilir.
Önerilen: IIC T6 (özel sipariş)10 yıllık Pelsan aydınlatma bayiisi Mutel Elektrik, ATEX/CE belgeli ex-proof aydınlatma ürünlerini Türkiye'de yetkili olarak sunar. Standart portföydeki tüm Pelsan ürünleri T4 (135°C) sıcaklık sınıfında olup IIA ve IIB ortamlarının büyük çoğunluğunu kapsar:
IIB T4 Gb — Pelsan Exta Zone1, 8W–150W
IIB T4 Gb — Pelsan Atarex Zone1, 50W–240W
IIB T4 Gb — alan ve façad aydınlatma
IIB T4 Gb — Pelsan Exproof acil çıkış
IIA T4 — akaryakıt istasyonu sundurmaları
T6 dahil — kablo bağlantı kutuları
Genel Zone 1/2 alanları için exproof etanj armatür, exproof LED projektör, exproof yüksek tavan armatür, exproof acil aydınlatma ve akaryakıt sundurması uygulamaları için exproof yol ve cadde armatürleri kategorilerinden seçim yapabilirsiniz. T5/T6 ya da IIC sınıfında ekipman talebiniz varsa teknik ekibimize 0212 254 44 46 numarasından ya da eticaret@mutel.com.tr üzerinden ulaşarak özel sipariş açabilirsiniz.
Bayi Girişi
