Zone sınıflandırması yapmak ve bu sınıflandırmaya uygun ekipman seçmek, yetkili mühendis ve patlama güvenliği uzmanı sorumluluğundadır. Yanlış sınıflandırma ya da uygunsuz ekipman seçimi yangın, patlama ve ölümle sonuçlanabilir. Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır; saha uygulaması mutlaka Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) çerçevesinde yürütülmelidir.
Patlayıcı ortam içeren tüm endüstriyel tesisler — rafineriler, petrokimya tesisleri, akaryakıt depoları, un fabrikaları, ilaç üretim alanları — kullanım sırasında patlayıcı atmosfer oluşma olasılığına göre bölgelere ayrılır. Bu sınıflandırmaya uluslararası teknik dilde Hazardous Area Classification (HAC) ya da Türkçe karşılığıyla zone sınıflandırması adı verilir. Bu kapsamlı rehberde gaz tehlikeli bölgeler için Zone 0, 1, 2 ve toz tehlikeli bölgeler için Zone 20, 21, 22 tanımlarını, hangi ekipmanın hangi zone'da kullanılacağını ve Türkiye'deki yasal çerçeveyi inceliyoruz.
Zone sınıflandırması, bir endüstriyel tesiste patlayıcı atmosferin ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluşabileceğini belirleyen sistematik bir değerlendirmedir. Bu sınıflandırma, hem ekipman seçimini hem de işletme kurallarını doğrudan etkiler. Standartlar şu çerçevededir:
Türkiye'de zone sınıflandırması, 30 Nisan 2013 tarih 28633 sayılı "Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik" kapsamında her işverene zorunluluk olarak getirilmiştir. Bu yönetmelik, işyerinde Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD) hazırlanmasını ve zone haritasının saha çizimlerine işlenmesini şart koşar.
Gaz, buhar ya da sis halindeki yanıcı maddelerin havayla karışıp patlayıcı atmosfer oluşturabildiği bölgeler üç kademede sınıflandırılır. Aşağıdaki tablo zone başına oluşma sıklığını ve örnek alanları özetler:
Patlayıcı atmosferin sürekli, uzun süreler boyunca ya da çoğunlukla mevcut olduğu bölgedir.
Patlayıcı atmosferin normal işletme sırasında zaman zaman oluşabildiği bölgedir.
Patlayıcı atmosferin normal işletmede oluşmadığı; oluştuğunda kısa süreli kaldığı bölgedir.
Zone 0, patlayıcı atmosferin yıl içinde 1000 saatten fazla mevcut olduğu en yüksek riskli bölgedir. Bu bölgelerde sadece Category 1G (EPL: Ga) ekipman kullanılabilir. Genellikle iki bağımsız koruma yöntemi gerektirir (örn. Ex ia içsel güvenlik). Saha uygulamada Zone 0 alanları küçük ve sınırlıdır; tipik olarak depo tankı iç hacmi gibi kapalı bölümlerle sınırlıdır.
Zone 1, patlayıcı atmosferin normal operasyon sırasında oluşabildiği bölgedir. Bu kategori petrokimya ve rafineri tesislerinin işletme alanlarının önemli bir kısmını kapsar. Zone 1 için Category 2G (EPL: Gb) ekipman zorunludur. Ex d (alev sızdırmaz) ve Ex e (artırılmış güvenlik) koruma tipleri en yaygın çözümlerdir.
Mutel'in Zone 1 Ex-proof armatür koleksiyonunda yer alan tüm ürünler II 2G Ex d e IIB T4 Gb / IP66 işaretlemeli olup CE + ATEX belgesine sahiptir; pompa odaları, boya kabinleri ve kompresör binaları için ideal seçimdir.
Zone 2, normal operasyonda patlayıcı atmosferin oluşmadığı; oluştuğunda da kısa süreli kaldığı bölgedir. Bu bölgeler genellikle açık hava proses alanları, dış sızıntı bölgeleri ve Zone 1 alanlarını çevreleyen tampon bölgelerdir. Zone 2 için Category 3G (EPL: Gc) ekipman yeterlidir; Ex nA (n-tipi artırılmış güvenlik) en sık tercih edilen koruma yöntemidir.
Akaryakıt istasyonlarının üst tavan bölümleri ve dış sundurmaları gibi Zone 2 alanlarında exproof yol ve cadde armatürleri ve Hensel ex-proof Zone 2 buat serisi tipik çözümlerdir; Zone 2 sertifikalı buatlar kablo bağlantı noktaları için zorunludur.
Yanıcı toz partiküllerinin havayla karışıp patlayıcı bulut oluşturabildiği ortamlar için ayrı bir sınıflandırma serisi tanımlanmıştır. Toz patlamaları gaz patlamaları kadar yaygın olmasa da daha yıkıcı olabilir; özellikle un fabrikaları, çimento tesisleri, şeker rafinerileri ve metal toz işleyen tesisler bu kapsamdadır.
Patlayıcı toz bulutunun sürekli ya da uzun süreler boyunca mevcut olduğu bölgedir.
Normal işletmede zaman zaman patlayıcı toz bulutu oluşabilen bölgedir.
Normal işletmede toz bulutu oluşmadığı; oluştuğunda kısa süreli kaldığı bölgedir.
Toz tehlikeli bölgelerde IEC 60079-31 standardına göre Ex t (toz koruma — muhafaza ile) tipinde ekipman tercih edilir. Toz katmanı kalınlığı ve sıcaklık sınıfı (T_X°C) saha şartlarına göre özenle seçilmelidir; çünkü tabaka halinde biriken toz, ekipman yüzeyindeki sıcaklığı dış ortamdaki bulut sıcaklığından daha kritik hale getirir.
| Zone | Tehlike Tipi | Oluşma Sıklığı | ATEX Kategorisi | EPL | Tipik Koruma Tipi |
|---|---|---|---|---|---|
| Zone 0 | Gaz / Buhar | Sürekli (>1000 sa/yıl) | Category 1G | Ga | Ex ia (içsel güvenlik) |
| Zone 1 | Gaz / Buhar | Zaman zaman (10–1000 sa/yıl) | Category 2G | Gb | Ex d, Ex e, Ex ib, Ex m |
| Zone 2 | Gaz / Buhar | Nadir (<10 sa/yıl) | Category 3G | Gc | Ex nA, Ex ic |
| Zone 20 | Toz | Sürekli (>1000 sa/yıl) | Category 1D | Da | Ex ta, Ex iaD |
| Zone 21 | Toz | Zaman zaman (10–1000 sa/yıl) | Category 2D | Db | Ex tb, Ex ibD |
| Zone 22 | Toz | Nadir (<10 sa/yıl) | Category 3D | Dc | Ex tc, Ex icD |
Önemli kural: Üst seviye koruma alt seviyelerde her zaman kullanılabilir. Örneğin Cat 1G ekipman Zone 0, 1 ve 2'de; Cat 2G ekipman Zone 1 ve 2'de geçerlidir. Ancak alt seviye üst seviyede kullanılamaz; Cat 3G ekipman Zone 0 ya da Zone 1'de kullanılamaz.
Profesyonel bir zone sınıflandırma çalışması (Hazardous Area Classification — HAC) şu adımlarla yürütülür:
Pompa hacminin etrafında 1 m yarıçap içinde Zone 1, 1–4,5 m arası Zone 2 sınıflandırılır. Üst kanopi tavanında Zone 2 sınıflandırması uygulanır.
Pompa adası → Zone 1 + Zone 2Pompalar çevresinde havalandırma orta seviyede ise tüm oda Zone 1 olarak sınıflandırılır. Yüksek havalandırma sağlanırsa pompa çevresi Zone 1, oda geneli Zone 2 olur.
Tipik durum → Zone 1Silo iç hacmi Zone 20, yükleme ve boşaltma noktaları Zone 21, depo dış alanları Zone 22 olarak sınıflandırılır. Tüm elektrik ekipmanı Ex t korumalı olmak zorundadır.
Silo dış noktaları → Zone 21Solvent bazlı boya püskürtme kabini iç hacmi Zone 1, kabine 1 m mesafedeki dış alan Zone 2 olarak sınıflandırılır. Aydınlatma armatürleri Ex d ya da Ex e olmak zorundadır.
Kabin içi → Zone 1Dolum kolu Zone 1, dolum noktasının 4–8 m çevresi Zone 2 olarak sınıflandırılır. Aydınlatma için Pelsan Atarex Zone1 yüksek tavan armatürleri ve etanj armatürler tercih edilir.
Dolum kolu → Zone 110 yıllık Pelsan aydınlatma bayiisi Mutel Elektrik, tüm zone sınıflandırmaları için ATEX/CE belgeli ürün ailelerini stoklarında bulundurur. Aşağıda zone bazlı önerilen ürün kategorileri yer almaktadır:
Pelsan Exta Zone1 — 8W–150W, IIB T4 Gb
Pelsan Atarex Zone1 — 50W–240W
Pelsan Atarex — alan ve façad
Pelsan Exproof acil çıkış armatürleri
Akaryakıt istasyonu üst tavan
Genel Zone 1/2 alanları için exproof etanj armatür, exproof LED projektör, exproof yüksek tavan armatür ve exproof acil aydınlatma kategorilerimizden ürün seçebilirsiniz. Saha PKD'nizdeki zone haritasıyla ürün kategorisi eşleştirmesi konusunda teknik ekibimize 0212 254 44 46 numaralı hattan ya da eticaret@mutel.com.tr adresinden ulaşabilirsiniz.
Bayi Girişi
